Шоир

"Шеьрият муқаддас манзилларда доимо собитдир. Шеьрият боши берк кўчаларни, сўнгсиз масофаларни, турма панжараларини кесиб покиза калбларга ета олади. Турк Дунёси ХХ асрда ҳам инсониятга улуғ шоирларини берди. Чўлпон, Жовид, Алавий, Доғларжа каби буюк шоирлар қаторида Муҳаммад Солиҳнинг муносиб фахрли ўрни бор.

ХХ аср ярадор аср, яралари битмаган Вақтнинг узун хайъиригидир. Ёрилган яранинг тимсолларини улуғ шоирлар яратади. Фожеанинг тиниқ қонини, ўлимнинг тирик тасвирини мен Муҳаммад Солиҳ шеьриятида аниқ кўраман. Муҳаммад Солиҳнинг жаҳон шеьриятида ўз Сўзи борлигидан фахрланаман.

Эрк сўзининг қудрати дунёни тутажак деб ишонаман".

Рауф Парфи, Ўзбекистон Халқ шоири

20 декабр 1999 йил
Тошкент

" 1986 йилнинг сентябр ойини ҳеч унутолмайман. Минг йил аввал айрилганимиз тупроқларга илк қадам босганимиз кунларни. Туркиядан ўнта илм одамининг Туркистон сафарини...

Байналминал алтаист (туркшунос)лар Конференсияси Тошкентда бўлганди..

Тошкент ва Самарқандда кечган саккиз кеча-кундузнинг ҳар бири бошқа-бошқа гўзалликлар касб этарди.
У кеча шундай бошланганди...

У кечанинг энг диққатга сазовор жумласи "Бизга туркчиликнинг Асослари керак", деган жумла эди. Боғчадан уйининг кутубхонасига чиққандик, Муҳаммад Солиҳ биздан "Туркчиликнинг асослари"ни сўраганди. Тўғриси, биз қулокларимизга ишонмагандик! Сотсиалист бир ўлканинг пойтахтида, ҳали темир парда дунёни иккига бўлиб турган бир замонда биздан Зиё Кукалпни сўрашлари мумкинмиди?

Ҳа, мумкин эди. Бир мард одам, бир туркчи одам биздан бу китобни сўраётган эди у кеча. Икки ой сўнгра бу китобни унга етказгандим азиз дўстим Турсун Йилдирим воситаси ила...

Бу воқеалардан сўнг орадан йиллар ўтди. У юлдузли кеча, у нурли юзлар, ёллқинли суҳбатлар юрагимда каттариб борди ва ниҳоят 1998 йили "Гулнор" исмли бир романга айланди.

Ҳеч шубҳам йўқ-ки, учинчи минг йилликда турк дунёси достонига мавзу бўлажак воқеалар 19 ва 20 асрларда рўй берди. Балки, бир муддат рўй беришда давом этажакдир. Худди ер куррасини пайдо қилган магма қатламидаги маьданлар бир оташ ичида қайнаб-кўпириб, Учинчи минг йилнинг Турк дунёсини яратажакдир.

Янги минг йилликнинг магма қатлами - Болқонлардан Хитойгача узанган турк жуғрофиясидир. Қайнаган оловлар эса - бу жуғрофияда тепган юраклардир: Исмоил Гаспиралилар, Ҳусайнзода Алилар, Зиё Кукалплар, Абдулҳамид Сулаймон Чўлпонлар, Аҳмад Бойтурсунлар, Ниҳол Отсизлар, Усмон Ботирлар, Наждот Кёчоқлар, Абулфайз Элчибейлар, Муҳаммад Солиҳлар...

Аҳмад Бейжон Эржиласун,
Туркия Тил Академияси Президенти

Декабр 1999 йил
Анқара

("Бешинчи фасл",1977,Тошкент,Ғафур Ғулом нашриёти)

Бу олти сатр унинг ҳаётининг дастури бўлажагини ҳеч ким тасаввур қилолмаганди. Шоирнинг озодлик ғояси учун қаламини синдириши мумкинлиги бир ташбиҳ эди. Лекин кейинроқ бунинг ундай бўлмагани маьлум бўлди. Муҳаммад Солиҳ 80-йиллар ўрталаридан бошлаб Ватанининг мустакиллиги йўлида шеьриятни бир чеккага суриб қўйиб, ҳамма тушунадиган тилда маколалар ёза бошлади. Ва "Сўнгги имкон" шеьрида берган сўзига содиқ қолди: жондан севгани озодлик учун 1980 йилларда бошлаган муросасиз кураши ҳали ҳам давом этмоқда.