«Эрк» демократик партияси раҳбари – Муҳаммад Солиҳ

Муҳаммад Солиҳнинг келиши билан ҳукумат тарафидан тақиқланган "Эрк" газетаси Истанбулда чиқа бошлади. Айни пайтда Муҳаммад Солиҳнинг "Ойдинлик сари", "Этиқоднинг чорраҳаси бўлмайди" китоблари ҳам Истанбулда дунё юзини кўрди.
1994 йилнинг феврал ойидан бошлаб "Эрк" газети Ўзбекистоннинг шаҳарларида тарқатила бошлади.
Туркияда эса, Истанбул, Бурса ва Анқара шаҳарларида ўқиётган ўзбек талабалари мухолифат нашрларида фаол иштирок эта бошладилар.
Эрк партияси лидернинг бундай қизғин фаолияти Турк давлатини ташвишга сола бошлади. Воқеаларнинг бевосита гувоҳи, ўша пайтларда Бурса шаҳрида талаба бўлган Баҳодир Файзи (ҳозир Америкада яшайди) шундай эслайди:"..Муҳаммад Солиҳнинг Туркияда бўлиши тез орада давлатлараро муаммога айланди. Туркияда яшаш Муҳаммад Солиҳ учун ижтимоий жиҳатдан яхши эди, чунки сиёсатчилар каби зиёлилар ичида анча танилган эди. Муҳаммад Солиҳ Турк давлатлари интеграцияси тарафдори бўлгани учун Туркиядаги сиёсий спектрнинг соғ каби, сўл қанотида ҳам дўстлар орттирганди.
Каримов эса Солиҳнинг бу обрўсини билар ва Туркиядан унинг ҳайдаб чикарилишини қаттиқ талаб қила бошлаганди.
1994 йил октябрда Солиҳ Германияга чиқиб кетишга мажбур қилинди.
1995 йилнинг феврал ойида Солиҳ Америка Кўшма Штатларининг "Миллий Демократия Институти" тарафидан ташкил қилинган, Ўзбек мухолифати ва хукумати масалаларига бағишланган семинар-конференцияга қатнашди" (Бахадыр Файзи, "Очерк об оппозиции",2003,Анкара)
Семинарда ўзбек ҳукумати номидан Адлия министри А.Мардиев қатнашди.
Семинар "Бирлик" раҳбари Пўлатовнинг жанжали билан бузилди. Мухолифатнинг якдил эмаслигидан фойдаланган ҳукумат Ўзбекистон ичида мухолифатга қарши қоралаш кампаниясини кучайтирди. Эрк партияси биринчи марта "давлат тўнтариши" тайёрлаганликда айбланди.
. " Давлат тўнтарувчилар" 1994 йил октябрда "ушланди". Булар 11 та ёш йигитдан иборат «лашкар» эди.Улар аслида, 2-3 кишилик гуруҳлар шаклида "Эрк" газетасининг Истанбулда нашр қилинган нусхаларини Тошкентга олиб бораётганда қўлга тушгандилар.
КГБ уларга "Туркияда партизан ҳаракатига ўргатилдик, деб айтасан, деган шарт қўйди ва улар "бизни Истанбулда каратэга ўргатишди", деб, қамоқдан қутулдилар. Ҳатто баьзилари милицияга ишга қабул қилиндилар. 1996 йилда Туркиянинг Миллиятчи ҳаракат Партияси лидери, машҳур сиёсатчи Алпарслон Туркаш Муҳаммад Солиҳни Каримов билан яраштириш ташаббусини кўтарди. Аммо Каримов Туркашнинг хатига "Солиҳ Ўзбекистонга келмокчи бўлса, ҳокимиятга даьво қилмай келсин", деган мазмунда жавоб ёзди ва ҳар қандай диалог эшигини ёпиб қўйди.
1997 йил Муҳаммад Солиҳ Франкфуртдан Истанбулга келди. Истанбулда унинг оиласи яшарди.
Каримовнинг Анқара сафари олдидан, 1997 йилнинг ноябр ойида Туркия ҳукумати Солиҳни Туркиядан Булғористонга чиқарди. Аммо Солиҳ Софияда бир ой қолиб, яна Истанбулга келди. Ва 1999 йил март ойида Муҳаммад Солиҳ Руминияга сургун қилинди.У ерда бир ойча қолиб, Солиҳ Украина пойтахти Киевга келди. "Рух" ҳаракати лидери Чорновил билан кўришди, ҳамкорлик қилишга келишиб олдилар.
1998 йил июл ойида Базел шаҳри мэрияси таклифи билан Швейцария кетди ва у ерда 3 ой давомида "Йўлнома" китобини ёзиб битирди.
Сентябр ойида яна Туркияга қайтди.
1998 йил ноябр ойида Бакуда Абулфайз Элчибей билан учрашди, у ердан Москвага борди. Таниқли сиёсатчи Александр Лебед билан кўришди.
1999 йил 16 февралда Тошкент марказида портлашлар юз берди. Бунда диний эктремистлар қаторида Муҳаммад Солиҳ ҳам айбланди. Бу туҳматга қарши Солиҳ ўзининг "Ёлгон жодуси" мақоласини ёзди ва унда ҳаммадан аввал бу портлашларни ҳукуматнинг ўзи уюштирган бўлиши мумкинлигини тахмин килди. Кейин шундай бўлиб ҳам чиқди. Муҳаммад Солиҳга қарши кўрсатма берган Зайниддин Асқаров Ички Ишлар Вазири Алматовнинг талаби ва тазйиқи билан "портлашларни Муҳаммад Солиҳ қилган бўлиши мумкин" деб туҳмат қилганини тан олди ва бунинг учун ўзбек халқидан ва Солиҳдан журналистлар гувоҳлигида узр сўради.
Бу туҳматга қарши дунёнинг виждонли зиёлилари очиқ норозилик билдирдилар. Муҳаммад Солиҳ ҳимоясига ёзилган мактубга Русиянинг жамоат арбобларидан Людмила Алексеева, Белла Ахмадуллина, Елена Боннэр Лариса Богараз, Сергей Ковалев, Андрей Битов, Фазил Искандер, Константин Боровой, Александр Ткаченколар қаторида жуда кўп депутатлар имзо чекди. Озарбойжондан 12 та сиёсий партия лидери, ораларида Абулфаз Елчибей, Иса Гамбаров каби таниқли арбоблар ҳам дунё жамоатчилигига бир мурожат ёзиб, Солиҳни ҳимоя қилдилар. Украин сиёсатчилар ҳам Солиҳни унутмадилар. Верховная Раданинг 36 депутати Муҳаммад Солиҳ сиймосида Ўзбекистонда инсон ҳаклари ва демократияни ҳимоя қилдилар. Мурожатга имзо чекканлар қаторида Қрим турклари лидерлари Мустафo Жамил и Руфат Чубароглу бор эди.
1999 йил март ойида БМТ сиёсий мултожилар Комиссариати қарори бўйича Муҳаммад Солиҳ Норвегиядан сиёсий бошпана олди ва Ослога келди.
1999-2000 йиллар давомида Ўзбекистон ҳукумати Солиҳнинг Ўзбекистонга топширилишини Норвегиядан 3 марта талаб қилди ва рад жавоби олди...